Dan grada Valjeva – 20. mart

Dan oslobođenja Valjeva u Prvom srpskom ustanku,  20. mart 1804. godine – dan slobode, dan grada Valjeva. Dan početka novog kontinuiranog razvoja Valjeva, njegove modernizacije i uključivanja u savremeno društvo. Simbol svih drugih oslobađanja i datum bez ideološke i političke hipoteke.

U zoru 20. marta 1804. godine srpske ustaničke jedinice Valjevske nahije su, posle višednevne opsade, ušle u Valjevo koje su Turci prethodne noći napustili. Posle nekoliko vekova pod turskom vlašću počeo je novi proces razvoja hrišćanske, srpske i evropske varoši.

Dan slobode

Kao što Sretenje, dan kada je počeo Prvi srpski ustanak (kao početna faza dugotrajnijeg istorijskog procesa Srpske revolucije), predstavlja Dan državnosti Srbije, kojim se simbolički proslavlja početak stvaranja savremene slobodne Srbije, iznikle posle viševekovne turske prevlasti, tako i 20. mart, kada je Valjevo oslobođeno u Prvom srpskom ustanku, predstavlja početak razvoja novovekovnog, savremenog Valjeva.

Valjevo, iako nastalo kao srednjovekovni srpski trg, svoj moderan razvoj počinje upravo od 20. marta 1804. godine. Sa istorijske distance od preko dva veka neosporno je da početak razvoja novog grada nosi dodatni značaj, daleko veći od samog čina oslobođenja, jer je toga dana otpočela treća faza u razvoju Valjeva i ona u neprekinutom kontinuitetu traje do današnjih dana.

Srednjevekovni gradski centar

Prva faza u istoriji Valjeva je počela u drugoj polovini 14. veka, (1393. se ime Valjevo prvi put pominje u poznatoj istorijskog građi) kada, uz aktivno učešće Dubrovčana, Valjevo nastaje kao srednjovekovni gradski centar – trg. Ova faza je u kontinuitetu trajala manje od jednog veka, do 1458. godine, kada je, sa konačnim turskim osvajanjem severne Srbije počela druga faza u postojanju Valjeva.

U drugoj fazi Valjevo je bilo kasaba u otomanskoj, orijentalnoj, imperiji. Ova faza je u skoro neprekinutom kontinuitetu (sa kraćim prekidima tokom austrijske prevlasti krajem 17. i u prvoj polovini 18. stoleća), trajala tri i po veka, od 1458. do 1804. godine.

Treća faza je počela 20. marta 1804. godine. Sa tom fazom Valjevo postaje nova srpska varoš, u novovekovnoj, mladoj srpskoj državi. U neprekinutom kontinuitetu, uz dalji razvoj, ta faza traje do današnjih dana. Zato se 20. mart na prvom mestu mora posmatrati kao dan početka neprekinutog razvoja današnjeg Valjeva, a tek potom kao dan oslobođenja (dan slobode).

Simbolička snaga datuma

Dva veka proteklog (i nastavljenog) kontinuiteta predstavljaju više nego dovoljnu istorijsku distancu sa koje se sagledava kako značaj datuma početka razvoja današnjeg Valjeva, tako i činjenica da ovaj datum nije sporan ni sa kog stanovišta (državotvornog, nacionalonog, verskog, ideološkog, građanskog, etičkog…).

Paralelno sa tim, u poređenju sa drugim srodnim događajima, iz drugih ratnih i ustaničkih sukoba, ovaj datum ima neuporedivo veći istorijski značaj, s tim što u sebi nosi i simboličku snagu koju drugi datumi nemaju, a sam ne sadrži nikakve političke i ideološke hipoteke.

Tokom Velikog bečkog rata (kraj 17 veka), Valjevo je od Turaka preuzimano u više navrata, ali tada nije reč o oslobođenju, budući da su ga zauzimale habzburške vojne formacije, i ono se (kratkotrajno) našlo u okvirima Habzburške monarhije.

Oslobodilački ratovi

Slične konstatacije se odnose i na događaje iz austro-turskog rata 1718. godine, kao i na događanja tokom Kočine krajine (kraj 18. veka), kada su srpske ustaničke jedinice ušle u Valjevo, ali takođe u okviru rata koji je vođen za račun Austrije, s tim što je po osvajanju naselje opljačkano i odmah napušteno a da nije stvorena lokalna samoupravna vlast (i u vrlo kratkom roku se ponovo našlo u rukama turske imperije).

U Drugom srpskom ustanku 1815. godine Valjevo je takođe oslobođeno, ali Drugi ustanak je u okvirima naučnih istorijskih stanovišta element jedinstvenog istorijskog procesa nazvanog Srpska revolucija i koji je počeo sa Prvim srpskim ustankom, a lokalna vlast organizovana posle ovog događaja se zasnivala na praksi zasnovanoj posle oslobođenja u Prvom ustanku.

Valjevo je oslobođeno i u Prvom svetskom ratu, ali posle kratke okupacije (u odnosu na tursku dominaciju), nastavljen je kontinuirani proces razvoja započet oslobađanjem u Prvom ustanku.

Isto se odnosi i na oslobođenje u Drugom svetskom ratu, s tim što ono, uz nimalo sporne činjenice proterivanja okupatora, nosi i ideološke konotacije koje su imale teške (u mnogim slučajevima i tragične) posledice po mnoge stanovnike Valjeva i valjevskog kraja.

Temelj novovekovne srpske države

Paraleno sa direktnim značajem 20. marta vezanog za Valjevo, ovaj datum predstavlja vezu sa značajem koji je Prvi srpski ustanak u celini imao za državotvornu istoriju našeg naroda i države u celini. Kao što je sa oslobođenjem Valjeva u Prvom ustanku počela nova, do danas neprekinuta faza u razvoju grada, tako je Prvi srpski ustanak, posle viševekovne turske vlasti, postavio temelj novovekovne srpske države, čiji se kontinuitet proteže do današnjih dana (zbog čega Sretenje predstavlja Dan državnosti Srbije).

spomenik Seča kneževaIstovremeno sa tim procesom Srbija, a sa njom i Valjevo, prestaje da bude deo orijentalnog miljea i pridružuje se Evropi. Prvi srpski ustanak je u Evropi poznat kao početak procesa Srpske revolucije, čime se Srbija uključuje u lanac evropskih revolucija, započet Velikom francuskom revolucijom. Time je Srbija, borbom svoga naroda za oslobođenje od Turaka, koje je sa sobom nosilo i raskid sa orijentalnom feudalnom praksom i početak prihvatanja evropske građanske prakse, uvedena u građansku Evropu toga vremena.

U istorijskom procesu Srpske revolucije, za koji je 20. mart nadirektnije vezan, Valjevo i Valjevci su imali veoma zapaženo mesto prednjačeći, i imajući apsolutni primat, u mnogim događajima, iznoseći svoj zavičaj na one visine nacionalnog pijedestala koje mu, ni pre ni kasnije, nisu doneli drugi poznati i značajni istorijski događaji.

Time je Valjevo postalo grad simbol Prvog srpskog ustanka i Srpske revolucije, iz koje je iznikla moderna Srbija.

Dr Vladimir Krivošejev, valjevo.rs

 

Povezane objave